सुलिकोट डाँडा : किरात सभ्यताको पुरातात्विक धरोहर, जैविक सम्पदा र दिगो विकासको सम्भावना

-बलराम वालाखाम राई

विषय प्रवेश

नेपालको पूर्वी पहाडी भूभाग केवल प्राकृतिक सौन्दर्यका कारण मात्र महत्वपूर्ण छैन, यहाँ मानव सभ्यताको प्राचीनतम इतिहास पनि मौन रूपमा सुरक्षित छ । धरान उपमहानगरपालिका वडा नं. २० अन्तर्गत अवस्थित सुलिकोट डाँडा यस्तै एउटा ऐतिहासिक, पुरातात्विक तथा धार्मिक दृष्टिले अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थल हो, जसले किरात सभ्यताको जीवन्त प्रमाण बोकेको छ । यहाँ अवस्थित किरातकालीन प्रस्तर संरचना, धार्मिक चिन्हहरू र समृद्ध जैविक विविधताले यस क्षेत्रलाई सांस्कृतिक सम्पदा र प्राकृतिक धरोहरको संगमस्थलका रूपमा उभ्याएको छ। किरातकालीन पुरातात्विक र ऐतिहासिक महत्व; सुलिकोट डाँडामा देखिने ठूला प्रस्तर संरचना, विशिष्ट आकारका ढुंगाहरू तथा स्थानगत बनोटले यस क्षेत्र किरातकालीन धार्मिक-सांस्कृतिक अभ्याससँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित रहेको संकेत गर्छ । किरात सभ्यता लेख्य इतिहासभन्दा बढी मुन्धुम-मौखिक दर्शन, प्रकृति-केन्द्रित जीवनपद्धति र आध्यात्मिक चेतनामा आधारित रहेकोले यस्ता प्रस्तर स्थलहरूलाई इतिहासका मौन दस्तावेजका रूपमा बुझ्नुपर्छ । यी प्रस्तर संरचनाहरू सम्भवतः पूजा-आराधना, सामूहिक अनुष्ठान वा सामाजिक निर्णयका केन्द्रका रूपमा प्रयोग भएका थिए । यस अर्थमा, सुलिकोट डाँडा केवल भौतिक अवशेष मात्र नभई किरात दर्शन, सांस्कृतिक स्मृति र सामूहिक चेतनाको स्थायी प्रतीक हो ।

धार्मिक र सांस्कृतिक आयाम:

किरात समुदायका लागि प्रकृति स्वयं आराध्य हो । डाँडा, ढुंगा, वन र जलस्रोतलाई पवित्र मान्ने परम्परा आज पनि जीवन्त छ । सुलिकोट डाँडामा रहेको धार्मिक आस्थाले यस क्षेत्रलाई Sacred Landscape का रूपमा परिभाषित गर्छ, जहाँ आध्यात्मिकता र प्रकृतिको सहअस्तित्व स्पष्ट देखिन्छ । उधौली-उभौली, सकेला जस्ता पर्वसँग यसको भावनात्मक सम्बन्ध जोडिँदा, सुलिकोट डाँडा किरात पहिचान संरक्षणको केन्द्रबिन्दुका रूपमा विकसित हुँदै गएको छ ।

जैविक विविधता र पर्यावरणीय महत्व

सुलिकोट डाँडा विविध वनस्पति, औषधीय जडीबुटी, चराचुरुङ्गी तथा साना वन्यजन्तुको प्राकृतिक बासस्थान हो । यस क्षेत्रले धरान वरपरको जलवायु सन्तुलन, भू–क्षय नियन्त्रण र जलस्रोत संरक्षणमा समेत महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याइरहेको छ । यसर्थ, सुलिकोट डाँडा केवल सांस्कृतिक सम्पदा मात्र होइन, पर्यावरणीय सुरक्षा कवच पनि हो । पुरातात्विक संरक्षण र जैविक विविधताको संयुक्त संरक्षण बिना यसको दीर्घकालीन अस्तित्व सम्भव छैन ।

संरक्षण र विकासका चुनौती:

यस्ता ऐतिहासिक स्थलहरू अझै पनि पर्याप्त अभिलेखीकरण, कानूनी संरक्षण र सरकारी प्राथमिकताबाट वञ्चित छन् । अव्यवस्थित मानवीय गतिविधि, अतिक्रमण तथा विकासका नाममा हुने अविवेकी हस्तक्षेपले सुलिकोट डाँडाको मौलिकता गम्भीर संकटमा पार्न सक्छ । यदि समयमै वैज्ञानिक अध्ययन, दिगो संरक्षण नीति र स्पष्ट कार्ययोजना लागू भएन भने, यो अमूल्य धरोहर इतिहासमै सीमित हुने जोखिम रहन्छ ।

दिगो विकास र उन्नतिको सम्भावना

सुलिकोट डाँडाको संरक्षण र उन्नति दिगो विकास अवधारणामा आधारित हुनुपर्छ। यसका लागि पुरातत्व विभाग, विश्वविद्यालय र स्थानीय विज्ञको सहकार्यमा वैज्ञानिक अध्ययन स्थानीय समुदायको नेतृत्वमा सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्यटन विकास जैविक विविधता संरक्षणसँग जोडिएको हरित पूर्वाधार स्थानीय युवालाई गाइड, अनुसन्धान सहायक र सांस्कृतिक प्रवर्द्धकका रूपमा परिचालन अत्यावश्यक देखिन्छ। यस प्रकारको विकासले सांस्कृतिक पहिचान जोगाउँदै आर्थिक अवसर पनि सिर्जना गर्न सक्छ, जसले स्थानीय समुदायलाई संरक्षणको प्रत्यक्ष हिस्सेदार बनाउँछ।

पछिल्ला पहल र आशालाग्दा प्रयास

सुलिकोट डाँडाको संरक्षण र आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि पछिल्ला वर्षहरूमा उल्लेखनीय र आशालाग्दा पहलहरू प्रारम्भ भएका छन्। विशेषतः किरात याक्थुङ चुम्लुङ जिल्ला कार्यालय सुनसरीका पूर्व अध्यक्ष श्री मोहन हुक्पाचोङबाङको नेतृत्वमा, धरान उपमहानगरपालिकाको विकास कोष, बेलायतमा बसोबास गरिरहनु भएका भूतपूर्व ब्रिटिस सैनिकहरू तथा विभिन्न सहयोगी मनका धनी दाता निकायहरूको आर्थिक सहयोगबाट यहाँ पर्यटन प्रवर्द्धनका उद्देश्यले विभिन्न भौतिक तथा संरचनात्मक कार्यहरू निरन्तर रूपमा अघि बढिरहेका छन्। यस क्रममा सुलिकोट डाँडामा निर्माणाधीन भव्य मुख्य प्रवेशद्वार, फलामे रेलिङ तथा सुरक्षित पैदल ट्रेक मार्ग जस्ता पूर्वाधारहरू आन्तरिक पर्यटन विकासका ज्वलन्त उदाहरण हुन्। यस्ता संरचनाहरूले एकातर्फ आगन्तुकको पहुँच र सुरक्षा सुनिश्चित गरेको छ भने अर्कोतर्फ यस ऐतिहासिक तथा धार्मिक धरोहरको गरिमा र पहिचानलाई थप सुदृढ बनाएको छ । विशेषतः ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र पुरातात्विक महत्व बोकेको सुलिकोट डाँडाको प्रवर्द्धन र विकासमा संयोजक चोङवाङ (श्री मोहन हुक्पाचोङबाङ) ले निर्वाह गर्नुभएको नेतृत्वदायी भूमिकालाई उच्च मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने देखिन्छ। उहाँको पहललेसमुदाय–नेतृत्वमा आधारित संरक्षण विकास सम्भव छ भन्ने उदाहरण स्थापित गरेको छ। यस अर्थमा, सुलिकोट डाँडाको संरक्षण र पर्यटन प्रवर्द्धनमा उहाँ धन्यवादका पात्र हुनुहुन्छ ।

निष्कर्ष

सुलिकोट डाँडा विकासको प्रतिक्षामा रहेको साधारण भू–भाग होइन; यो किरात सभ्यताको मौन इतिहास, आध्यात्मिक चेतना र प्राकृतिक सन्तुलनको साझा प्रतीक हो। यसको संरक्षण केवल किरात समुदायको जिम्मेवारी मात्र नभई सम्पूर्ण राष्ट्रको सांस्कृतिक दायित्व हो। राज्य, स्थानीय सरकार र समुदायबीच प्रभावकारी सहकार्य स्थापित गर्न सकियो भने, सुलिकोट डाँडा भविष्यमा राष्ट्रिय गौरवको सांस्कृतिक–पर्यटन केन्द्र बन्ने पूर्ण सम्भावना बोकेको छ ।